Szklane naczynie znane nam jako karafka, to szklany pojemnik z rozszerzoną górą, używany do serwowania płynów, zwłaszcza wina ale też kawy. W przeciwieństwie do popularnej karafki do dekantowania, czyli napowietrzania wina, na ogół nie ma korka. Dzbanki do kawy, wchodzące w skład ekspresów przelewowych, są również określane jako karafki w amerykańskim angielskim. We Francji są powszechnie używane do podawania wody, a w Grecji do serwowania wina z beczki.
Pierwsze karafki do wina
Do 2500 roku p.n.e. uprawa winorośli do produkcji wina była dobrze ugruntowana w Egipcie i innych częściach Bliskiego Wschodu. Stamtąd, wraz z rozwojem handlu, kultura winorośli rozprzestrzeniła się na starożytną Grecję i dalej na północ przez Cesarstwo Rzymskie. Picie wina często miało związek ze świętami religijnymi. Elitarni konsumenci opracowali quasi-rytualne konwencje przygotowywania i podawania napoju. Nic dziwnego, że miejscowi garncarze i złotnicy wkrótce zajęli się tworzeniem wspaniałych naczyń.
Szkło użytkowe w Europie
Od XIV do XVI wieku centrum przemysłu szklarskiego skupiało się wokół Wenecji, jednego z głównych krajów handlowych Europy. Szkło z fabryk na wyspie Murano zaopatrywało większość europejskiego rynku. W XVII wieku przemysł szklarski rozszerzył się na północ, do Francji, Niderlandów i Niemiec. Prawdopodobnie to Anglik, George Ravenscroft, zrewolucjonizował go w 1673 roku, odkrywając kryształ ołowiowy, często określany wówczas jako szkło „latające”.
Szkło sodowe, a szkło ołowiowe
Szkło Flynt („szkło latające”) miało szereg znaczących zalet w stosunku do szkła sodowego, które wcześniej było najpopularniejsze. Strumień tlenku ołowiu uczynił go znacznie cięższym i twardszym. Można go było ciąć w podobny sposób, jak wycinacz klejnotów tnie kamień szlachetny. Metal nadawał mu również silniejszy połysk oraz bardzo cenione, większe załamanie światła.
Szkło kryształowe – od karafki po żyrandol
Pod koniec XVII stulecia rósł popyt na nowe luksusowe produkty. Poszukiwano kryształowych żyrandoli do oświetlania eleganckich domów, luster i szyb okiennych, a także kieliszków oraz naczyń do nalewania.
Dzbanek tigerware – szkło dekorowane srebrem
Szklany dzban ze srebrną oprawą ma swoje korzenie w epoce elżbietańskiej. W Anglii dzbanek zwany tigerware stał się standardowym wyposażeniem zamożniejszych, chcących nadążać za modą, gospodarstw domowych. To kolosalna zmiana, bo przez całe średniowiecze to naczynia ceramiczne były podstawowym naczyniem do serwowania wina. Srebra, najbogatsze rodziny używały oszczędnie. Dopiero hiszpański podbój Ameryki Łacińskiej i wyczyny brytyjskich korsarzy, takich jak Sir Francis Drake, ostatecznie sprawiły, że metal stał się łatwiej dostępny w Anglii i całej Europie.
Szkło ozdobne i porcelana jako znak statusu
W tym samym okresie w Europie kontynentalnej istniała silna tradycja oprawiania cennych przedmiotów srebrem. Delikatna porcelana przywieziona z Holenderskich Indii Wschodnich była wzbogacana srebrnymi obwódkami lub uchwytami. Podobnie zdobiono filiżanki, wykonane z wyjątkowych materiałów, takich jak muszle łodzików, róg nosorożca albo nawet kryształ górski. Szlachetne szkło weneckie i flamandzkie od czasu do czasu traktowano w ten sam sposób. Podsumowując, były to elementy ozdobne, przeznaczone na kredens, ukazujące modny gust, a zwłaszcza bogactwo domowników. Wszyscy goście musieli je zobaczyć.
Wino z beczki do butelki i karafki – długa droga
Przez większą część XVIII wieku wina podawano albo w solidnych srebrnych naczyniach, albo w szklanych karafkach i butelkach. Większość gospodarstw domowych kupowała wina w beczkach, które z kolei były przechowywane w piwnicy. Kamerdyner przelewał napój do wybranego naczynia do serwowania chwilę przed posiłkiem. Dopiero na początku XIX wieku produkcja szkła rozwinęła się na tyle, że wina były butelkowane u źródła w jednolitych butelkach. To prawdopodobnie wyjaśnia nagłe pojawienie się dzbanów ze srebrnymi oprawkami od około 1830 roku.
Ponieważ korzystanie stało się częstsze i przechowywanie wina stało się łatwiejsze, a rewolucja przemysłowa doprowadziła do powstania zamożnej klasy konsumentów dążących do lepszego życia, to konsekwentnie popyt i konsumpcja wina rosły. Wraz z nim zwiększało się zapotrzebowanie na nowe konwencje, zwyczaje i piękne akcesoria.
Szkło jako materialny znak zmian społecznych
Ewolucja stylów i wzorów szklanych dzbanków oprawionych w srebro odzwierciedla ogólną ewolucję wiktoriańskiego wzornictwa. Jednak u zarania epoki trwała jeszcze fascynacja naturalizmem. Często używano kolorowego szkła, szczególnie około lat czterdziestych XIX wieku. Okazjonalnie do zdobienia używano bursztynu i ametystu.
Bogactwo Anglii i jej ówczesna dominacja gospodarcza w Europie przyciągnęły na wyspę wielu wykwalifikowanych rzemieślników. Wśród nich byli austro-węgierscy dmuchacze szkła, którzy przynieśli ze sobą nowe techniki. Mniej więcej w tym samym okresie nastąpił duży napływ czeskich rytowników, których do Anglii przyciągnęło zamożne społeczeństwo i zapotrzebowanie na ich umiejętności.
W konsekwencji, te dwa czynniki stworzyły podstawy, na których przemysł szklarski prosperował w Anglii przez resztę stulecia.
Oryginalne karafki w kolekcjach
Karafki z korpusem w kształcie krzyża były produkowane z pewnymi zmianami od lat dwudziestych XVIII wieku do lat dziewięćdziesiątych XVIII wieku. Służyły do nalewania wina na stół i dlatego nie miały pasujących korków. Karafka taka była wykonana z grubego krzemienia lub szkła ołowiowego, co zapewnia trwałość. Miała wysokie tzw. kopnięcie w dnie, zwykle wykonywane w celu wspomagania procesu wyżarzania. Kształt uzyskiwano przez wdmuchiwanie stopionego szkła do metalowej lub drewnianej formy.
W XIX wieku rosła produkcja karafek z delikatnymi, grawerowanymi kołami miedzianymi, które to geometryczne projekty szybko przekształciły się w misternie rzeźbione intaglios (reliefy). Z kolei te projekty sięgały chętnie rzymskiej mitologii.
Historia i kultura grawerowana w szkle
Wiktoriańskie zamiłowanie do satyry prawdopodobnie najlepiej ilustruje bardzo piękny dzbanek zdobiony przez Williama Edwardsa w 1873 roku. Grawerowane szkło inspirowane „Monkeyaną” Sir Edwina Landseera przedstawia trzy małpy przebrane za mnichów hulające w piwnicy z winami poddając się „szlachetnym” upojeniu.
W latach sześćdziesiątych XIX wieku zaczęła się rozprzestrzeniać moda na srebrne dzbanki.
We Francji warsztaty Odiot zaczęły produkować eleganckie projekty, podczas gdy w Ameryce warsztat Tiffany stworzył czarujący bordowy dzbanek z dopasowanymi kieliszkami do wina.
Nowe techniki zdobienia szkła
To w XIX wieku rozwinęły się nowe techniki zdobienia szkła. Wraz ze wzrostem zapotrzebowania na szkło, producenci starali się obniżyć koszty produkcji. Trawienie kwasem znacznie skróciło zarówno czas, jak i koszty związane z dekorowaniem szkła. Ta technika szczególnie dobrze nadawała się do dekoracji greckiego odrodzenia, której pionierami byli już George Adams i Josiah Wedgewood pod koniec XVIII wieku.
Josiah Wedgewood, co ciekawe, był nie tylko słynnym abolicjonistą ale i pionierem marketingu, który między innymi wprowadził ilustrowane katalogi wysyłkowe i oferował zwrot pieniędzy, w przypadku niezadowolenia z towaru.
Postaci literackie na szkle
Przegląd akt Urzędu Patentowego z lat 1881 i 1882 ujawnia następujące wpisy: Wielu uważa, że inspiracją dla zwierząt były ilustracje Sir Johna Tenniela do „Alicji w krainie czarów” Lewisa Carrolla (1865) i „Alicji po drugiej stronie lustra” (1872).
Być może naprawdę najbardziej ekscentrycznymi i nowatorskimi z dekorowanych srebrem karafek, były te w kształcie zwierząt.
Ich pochodzenie jest powszechnie przypisywane Alexandrowi Crichtonowi, złotnikowi o stosunkowo niejasnym pochodzeniu.
W 1880 roku Crichton utworzył spółkę z Johnem Curry i handlował jako Crichton & Curry z siedziby przy 45 Rathborne Place, Oxford Street w Londynie, gdzie byli wymieniani jako „projektanci, modelarze i złotnicy”.
Podsumowując, tak wyjątkowe karafki są na przykład w Kolekcji Kent, znajdująca się w USA. Składa się ze szczególnej jakości dzbanków, które raczej nie są na sprzedaż. Zobaczymy tam tylko naczynia, które mają połączenie srebra i szkła.
Zdjęcia: courtesy of The Kent Collection, www.claretjugs.com
